હરી તારા ધામ છે હજાર, કિયા ધામે લખવી કંકોતરી


શ્ર્વાસથી લઇ જોજનો સુધી વ્યાપ્ત કૃષ્ણત્વની અનોખી સફર..

વાંસલડી ડોટ કોમ, મોરપિંછ ડોટ કોમ,
ડોટ કોમ વૃંદાવન આખું,
કાનજીની વેબસાઈટ એટલી વિશાળ છે કે
ક્યાં ક્યાં નામ એમાં રાખું? - કૃષ્ણ દવે

કૃષ્ણ એટલે સંમોહન, કૃષ્ણ એટલે નિત્ય, કૃષ્ણ એટલે શરીર, કૃષ્ણ એટલે ચેતન આત્મા, કૃષ્ણ એટલે જ ભક્તિ ને કૃષ્ણ એટલે જ સર્વસ્વ. તમામ અલંકારોથી અલંકૃત અલૌકિક, નિત્ય અને ત્રિકાલ એવા આનંદને કૃષ્ણ કહે છે. જેમનું કાર્ય વિશ્ર્વની ઉત્પતિ, સ્થિતિ અને તેને લયબદ્ધ કરવાનું છે. પાપીઓના સંહારક અને ભક્તોના તારણહાર ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ હજારો વર્ષોથી માનવીય ચંચળ મન પર છત્રાધિકાર મેળવ્યો છે. ને માટે જ તો પાંચ હજાર વર્ષોથી પણ વધારે સમય વિતી ચૂક્યો હોવા છતાં પણ કૃષ્ણ પ્રત્યેનો એ જ પ્રેમ એજ ભક્તિ અને એજ ભાવ આજે પણ અંકિત છે.
સમગ્ર દેવતાઓમાં લોકપ્રિય એવા શ્રી કૃષ્ણની લોકપ્રિયતાનું કારણ એ છે કે તેમને લોકો માત્ર ઈશ્ર્વર, ગુરુ કે વડીલની દ્રષ્ટીએ જ નહિ પરંતુ એક સખા, મિત્ર, પ્રેમી, અને સલાહકારની દ્રષ્ટિએ પણ ચાહે છે. એવા નટખટ નંદલાલાથી ગીતાના ગાયક ભગવાન યોગેશ્ર્વરનું પાત્ર ભારતના ઈતિહાસ સાથે વણાઈ ચૂક્યું છે. ઠેર-ઠેર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના મંદિર-સ્થાપત્યો નજરે પડે છે. જ્યાં સુધી જોઈ શકીએ ત્યાં સુધી કૃષ્ણત્વ વિસ્તરેલ છે. ક્યાંક યુધ્ધેશ્ર્વર ક્રિશ્ર્ન તો ક્યાંક રાધાનો કાન, ક્યાંક રાજા રણછોડ તો વળી ક્યાંક સુદામાનો નારાયણનાથ વિવિધ સ્વરૂપે ઓળખ ધરાવે છે.
ઈ.સ. પૂર્વે 3228ની 21મી જુલાઈએ ભગવાન શ્રી કૃષ્ણનું પ્રાગટ્ય થયું હતું. 125 વર્ષ, 7 મહિના અને 6 દિવસનું જીવન જીવી પ્રભુએ નિજધામ પ્રસ્થાન કર્યું. કહેવાય છે કે ભારત ધરા પર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ સૌ પ્રથમ સોનાની નગરી વસાવી હતી. 12 જોજન સુધી વિસ્તરેલ દ્વારકેશ નગરીની કીર્તિ કેવી જાજવલ્યમાન રહી હશે તેનું આંકલન વિવિધ શાસ્ત્રો અને ધર્મગ્રંથોના ઉલ્લેખ પરથી મેળવી શકાય છે. દરિયામાં ગરકાવ થયેલ આ નગર વિશે અનેક મતમતાંતર અને તથ્યો સામે આવતા રહ્યા છે. આજે આ જ ભૂમિ પર પ્રભુનું વિશાળ મંદિર નિર્માણ પામ્યું છે. પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન ઘટિત કેટકેટલા પ્રસંગોને આધીન શ્રદ્ધા અને આસ્થાના સ્વરૂપે ભારતભૂમિ પર પ્રભુના એ અંશોને કાયમને માટે અંકિત કરવા વિવિધ મંદિરો અને આવાસોમાં તેમેના જીવન કર્મને આનુંલક્ષી તેમને સ્થાન અપાયું છે. તો આવો આવતીકાલે જ્યારે સમગ્ર વિશ્ર્વ કૃષ્ણ જન્મના ઉલ્લાસમાં રંગાશે ત્યારે કૃષ્ણ જીવન સાથે જોડાયેલ એવા જ કેટલાંક સ્થળોની મુલાકાત લઇ તેના અસ્તિત્વને પારખવાનો પ્રયાસ કરીએ.

Image result for dwarka temple
પૌરાણિક મંદિરોમાં સૌથી પ્રાચીન કૃષ્ણ મંદિર
આથમી સદીમાં મહારાજ નરસિંહ વર્મન દ્વારા નિર્મિત આ મંદિર સૌથી પ્રાચીન કૃષ્ણ મંદિરોમાં સ્થાન પામે છે. ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં ખેલાયેલ મહાભારતના ધર્મયુદ્ધમાં અર્જુનનાં સારથી રહ્યા હતા. જેના પરથી જ મંદિરનું નામ પણ પાર્થ સારથી રાખવામાં આવ્યું છે. અરણ્મૂલ શ્રી પાર્થસારથી મંદિર વાસ્તુકલા શૈલીનો ઉત્તમ નમૂનો છે. સદીઓથી ચાલી આવતા મંદિરના આંતરિક વિવાદો અને અનબનની વચ્ચે પણ મંદિરની પવિત્રતા આજે પણ અકબંધ સ્વરૂપે સચવાયેલ છે.


સાગર પાર વિસ્તરતા કૃષ્ણ મહિમાનો સેતુબંધ સાક્ષાત્કાર
સર્વ સ્વરૂપે કૃષ્ણ પૂર્ણ પુરુષોત્તમ છે, અલૌકિક લીલાથી રણછોડ અને નટખટથી યોગેશ્ર્વર સુધીની ઉપાધી પામેલ કૃષ્ણના જીવનમાં ક્યાંય આંગળી ઉઠાવી શકાય તેમ નથી, જેના જીવનને નૈતિક તેમજ અન્ય દ્રષ્ટિથી નિહાળતા ખ્યાલ આવે છે કે કૃષ્ણ માત્ર ઈશ્ર્વર જ નહિ ગુરુ, સખા અને ઉત્તમ સમાજ સુધારકની પણ ગરજ સારે છે. એવા અનન્ય કૃષ્ણના પ્રાદુર્ભાવને વિદેશી પ્રજાએ પણ અપનાવ્યો છે. જેનો શ્રેય જાય છે ઇન્ટરનેશનલ સોસાયટી ફોર કોન્સિઅસનેશ(ઇસ્કોન)નાં સ્થાપક સ્વામી શ્રીપાલ પ્રભુપાદને. જેમણે વિશ્વના અનેક દેશોમાં કૃષ્ણભક્તિના બીજ રોપ્યા. વિશ્ર્વભરમાં ઇસ્કોનના 850થી પણ વધુ મંદિરો આવેલા છે. જેમાં વિદેશી લોકો પોતાના અલંકૃત પોષાકને ત્યજી કેસરિયા વાઘા પહેરી હરે રામા, હરે ક્રિષ્નાનો જાપ કરે છે. આ તાકાત છે કૃષ્ણ ભક્તિની...


પ્રેમ રસથી તરબોળ કરતા કૃષ્ણ પ્રણય મંદિરો
દ્વારકામાં આવેલ રુકમણી દેવીનું મંદિર પણ આસ્થાનું એક પ્રતિક છે. જેના વિષે કહેવાય છે કે દ્વારકાધીશના દર્શન કરનાર યાત્રાળુ રુકમણિ ,મંદિરનાં દર્શન કરે ત્યારે જ તેની જાત્રા પૂર્ણ થયાનું માનવામાં આવે છે. દ્વારકાનગરીથી 1.5 કિમીના અંતરે આવેલ રુકમણિ મંદિર ભારતીય શિલ્પ સ્થાપત્યનું બેનમૂન દ્રષ્ટાંત છે. કૃષ્ણની સાથે સામાન્ય રીતે મંદિરમાં રાધાજી બિરાજે છે પરંતુ આ મંદિરમાં ભગવાન કૃષ્ણ રુકમણીજી સાથે બિરાજે છે. પૌરાણિક કથા અનુસાર દુર્વાસા ઋષિએ રુકમણી દેવીને કૃષ્ણવિયોગનો શ્રાપ આપ્યો હતો. તેથી જ કૃષ્ણ મંદિર દ્વારકામાં હોવા છતાં પણ રુકમણી દેવીના મંદિરને દ્વારકા નગરીમાં સ્થાન નથી અપાતું. આશરે 2500 વર્ષ જૂનું આ મંદિર 12મી સદીમાં બંધાયું હોવાનું મનાય છે. મંદિરનું 16 ફૂટ ઊંચું, 11 ફૂટ લાંબુ અને 9 ફૂટ પહોળું તોરણ પણ ધ્યાનાકર્ષક છે. આ સાથે કેટલાંક ભક્તો રુકમણીજીના લગ્નનો મંડપ તરીકે પણ આલેખે છે.


કૃષ્ણ ભક્તિમાં તરબોળ માજુલી ટાપુ
આસામમાં નદીના કાંપ અને તળને કારણ સર્જાતા માજુલી આઈલેન્ડ દુનિયાના સૌથી મોટા ટાપુ તરીકેની ઓળખ ધરાવે છે. વિશાળ સંસ્કૃતિ, અનન્ય રીતભાત અને સ્થાનિક લોક્શૈલીની અજાયાબતા પણ પ્રથમ નજરે જોનારને હતપ્રભ બનાવી દે તેમ છે. અહી 16મી સદીમાં નિર્માણ પામેલ વિવિધ છત્રીઓ (કૃષ્ણ મંદિર) તેની કૃષ્ણભક્તિની ચરમસીમાને આલેખે છે. પાંચસો વર્ષથી અડીખમ ઉભેલ આ મંદિરોની સાખમાં કૃષ્ણત્વ રમમાણ કરે છે. આજેય કૃષ્ણ જન્માષ્ટમીના દિને અહી કૃષ્ણ જન્મોત્સવની ભવ્ય ઉજવણી કરવામાં આવે છે. જેને નિહાળવા દેશ-વિદેશથી અહીં લોકો પધારે છે. ટચુકડા આસામ જેવડું રાજ્ય પણ કૃષ્ણ ભક્તિની અલૌકિકતાને સાચવીને બેઠું છે.


આદર્શ મિત્રતાનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ સુદામાપૂરી
સૌરાષ્ટ્રના પશ્ર્ચિમ દરિયા કિનારે વસેલ પોરબંદર અનેક કારણોથી જગપ્રસિદ્ધ છે. કારણ કે ભગવાન કૃષ્ણના બાલસખા કૃષ્ણની જન્મભૂમિ તો, સત્ય અને અહિંસાનો પાઠ ભણાવનાર મો.ક. ગાંધીની કર્મભૂમિ પણ રહી છે. શહેરના મધ્યભાગમાં આવેલ સુદામાચોક ખાતે આવેલ સુદામાના મંદિરનું પણ અનેરૂ મહાત્મય રહેલું છે. જ્યાં મંદિરની વચ્ચે સુદામાની મનમોહક મૂર્તિ બિરાજમાન છે, તો તેમની જમણી બાજુએ તેમના પત્ની શુશીલાજીની મૂર્તિ રાખવામાં આવી છે જ્યારે ડાબી બાજુમાં રાધા-કૃષ્ણ બિરાજમાન છે. અહીના પૂજારી 13 પેઢીથી અહીં પૂજા કરતા આવે છે. 13મી સદીમાં બંધાયેલ આ મંદિર કૃષ્ણ-સુદામાની પવિત્ર મિત્રતાના સંબંધને આજે પણ લોકો નિ:સ્વાર્થ ભાવે પૂજનીય ગણે છે.


ભક્ત-પ્રભુની લીલા - મીરાં મંદિર
ચિત્તોડ જેટલું ઐતિહાસિક છે એટલું ધાર્મિક પણ છે. મીરાબાઈ જેમણે કૃષ્ણ ભક્તિમાં પોતાનું જીવન નાયોચ્છાવર કરી નાંખ્યું. જેમણે પોતાના માધવને જ સર્વસ્વ માની લીધા. એવા મીરાંબાઈનાં ચિત્તોડમાં આવેલ મંદિરની વાત જ અનેરી છે. મંદિરની અંદર પ્રવેશતા જ હમણા મીરાબાઈ કૃષ્ણના પદો ગાવાં લાગશે તેવી અનુભૂતિ થઇ આવે છે. આ મંદિર એક આગવી ભાત પાડતું મંદિર છે. અહીં કોઈ ભગવાનની મૂર્તિ નથી. જે છે એ મીરાંબાઈની સ્મૃતિઓ છે, બહુ જ સામાન્ય પણ અદભૂત કોતરણી અને કલા-કારીગરીથી અલંકૃત આ મંદિર હાલ પણ મીરાંબાઈની યાદ અને ચિત્તોડની શાન સમું છે.


વિદેશી પ્રજાના આચાર વિચાર અને રહેન સહેનમાં વણાયેલ કૃષ્ણ
વિએતનામથી લઇ થાઈલેન્ડના અનેક સંગ્રાહલયોમાં કૃષ્ણ જીવનના અંશો મળી આવે છે. ક્યાંક મૂર્તિમંત સ્વરૂપે કંડારાયેલ કૃષ્ણત્વનો સાક્ષાત્કાર તો ક્યાંક જીવન મર્મ સમજાવતા ઉપદેશ સ્વરૂપ પાંચ હજાર વર્ષ બાદ પણ કૃષ્ણ લોકહૈયે જીવે છે. એવો જ એક સંદર્ભ ગ્રીક એગથાસેલસના રાજમાંથી પણ મળી આવે છે. જેના રાજ દરમિયાન બહાર પડાયેલ ચલણમાં કૃષ્ણના સ્વરૂપને અંકિત કરી પોતાનો ભક્તિભાવ પ્રગટ કર્યો હતો જ્યારે ઇન્ડોનેશિયાના વિખ્યાત ટાપુ બાલીની ગરૂડ પર બિરાજમાન ભગવાન વિષ્ણુની પ્રતિકૃતિ કૃષ્ણરંગનો મિજાજ ઠાલવે છે તો જાપાનના આઠમી સદીમાં નિર્માણ પામેલ એક મંદિરના શિલ્પમાં કૃષ્ણની લીલાનો સાક્ષાત્કાર મળી આવે છે. આમ અત્ર તત્ર સર્વત્ર પૂર્ણ પુરુષોત્તમની હાજરી કૃષ્ણ ભક્તિના ચાબખા વેરી જાણે છે.


કૃષ્ણ જીવનનો અંતિમ સંવાદ : ભાલકા તીર્થ
ચૈત્ર સુદ એકમના દિને બપોરે 2 કલાકે શ્રી હરીએ 125 વર્ષની વયે યોગલીલાથી અંતર્ધાન થઇ વૈકુંઠગમન કર્યું. પ્રભાસ ક્ષેત્રે ભાલકાતીર્થ નામક સ્થાન તેમની નિર્વાણભૂમિ બની. જરા નામના પારધીએ અજાણતા શિકાર સમજી બાણ ચાલાવ્યું પ્રભુને બાણ માર્યાનો તેને પારાવાર દુ:ખ વ્યક્ત કર્યું પરંતુ નિયતિને કોઈ બાંધી શકતું નથી. પ્રભુ અંતર્ધાન થયા એ જ જગ્યાએ તેમની સમાધી બનાવવામાં આવી છે સમગ્ર કથાને વર્ણવતા મૂર્તિમંત કૃષ્ણ સ્વરૂપને અહીં રજૂ કરાયું છે. લાખ્ખો શ્રઘ્ધાળુઓ અહીં પ્રભુના આ અંતિમ દર્શને આવે છે. આજે પણ ભગવાન જે પીપળાના વૃક્ષને અડીને બેઠા હતા ત્યાં પાંચ હજાર વર્ષથી પીપળાનું ઝાડ અકબંધ છે. ધન્ય છે ગુજરાતની આ પવિત્ર ભૂમિ પણ જેને આ યુગપુરૂષની કર્મભૂમિ અને નિર્વાણભૂમિ બનવાનું સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થયું. તો આવો કૃષ્ણએ જે ધરતીને પાવન ગણી પોતાના જીવનના અમૂલ્ય એવી પળો જે ધરતી પર વિતાવી તે ધરા પર કૃષ્ણ જન્મને ફરી એકવાર એવા અનંત આનંદ અને ઉલ્લાસભેર ઉજવીએ કે ફરી એ દ્વારિકાધીશને અહીં પધારવાનું મન થઇ આવે.

Email id : rjaviya11@gmail.com

Advertisement