મહારાષ્ટ્રનો મહાખેલ અને રાષ્ટ્રપતિ શાસનની અથથી ઇતિ


લોકશાહી 2019 : જે પોલિટિકલ પાર્ટી યેનકેન પ્રકારેણ તડજોડ કરીને પોતાની સરકાર રચવામાં સક્ષમ પૂરવાર થઈ હોય, એ સાવ આસાનીથી મુખ્યમંત્રીની ખુરશીનો મોહત્યાગ કેવી રીતે કરી શકે? મહારાષ્ટ્રમાં જ્યારે ભાજપે રાજ્યપાલને સરકાર રચવાનો નનૈયો ભણ્યો એ જ સૌથી મોટું આશ્ર્ચર્ય હતું! વાસ્તવમાં આ આખો ખેલ શિવસેના માટે બહુ મોટો પાઠ છે.

સત્તાના રાજકારણની રમતમાં નુકશાન નાગરિકોને ભોગે આવવાનું છે. જ્યાં સુધી મહારાષ્ટ્રમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન રહેશે ત્યાં સુધી રાજ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ ગણાતાં નિર્ણયો નહીં લઈ શકાય. નવા પ્રોજેક્ટ કે વિકાસશીલ (સબસિડી સહિતના) નિર્ણયો પર રોક લાગી જશે. નવી સરકાર ન બને ત્યાં સુધી મહારાષ્ટ્ર અટકશે તો નહીં, પરંતુ પ્રગતિની દિશામાં આગળ પણ નહીં જ વધી શકે!  

મહારાષ્ટ્રમાં ત્રીજી વખત રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ પાડવાની નોબત આવી છે. 17 ફેબ્રુઆરી, 1980થી 8 જૂન, 1980 સુધી (112 દિવસ માટે) મહારાષ્ટ્રમાં પહેલી વખત રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ પાડવામાં આવ્યું હતું. જ્યારે બીજી વખત 2014ની સાલમાં, 28 સપ્ટેમ્બર થી 31 ઓક્ટોબર 2014 સુધી!

Image result for president's rule india

નરેન્દ્ર મોદી અને અમિત શાહે ફરી એક વખત દર્શાવી આપ્યું છે કે ‘યે ચાલ ભી હમારી હોગી, ઔર પૂરા ખેલ ભી!’. મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભાની 288 બેઠકોમાંથી બહુમત મેળવીને સરકાર રચવા માટે 144 બેઠકોની આવશ્યકતા હતી. જેમાંની 105 ભાજપને, 56 શિવસેનાને, એનસીપી અને કોંગ્રેસને અનુક્રમે 54 તથા 44 બેઠકો મળી. બાકીના નાના પક્ષોને ભાગે પણ થોડી ઘણી બેઠકો આવી. ગત 24 ઓક્ટોબરના જાહેર થઈ ગયેલા ચૂંટણી પરિણામો બાદ મહારાષ્ટ્રમાં સરકાર રચનાનું રહસ્ય દિવસે ને દિવસે ઘૂંટાતું ગયું. શિવસેના પોતાની 50-50ની સ્કિમ પર અડીખમ ઉભી રહી. ‘મુખ્યમંત્રી તો અમારો જ’ના નિર્ધાર સાથે એમણે આ વખતની ચૂંટણીમાં ઝંપલાવ્યું હતું, પરંતુ ધારેલી બાજી ન રમી શકવાના ગમમાં એમણે ભાજપ સાથેનું ગઠબંધન તોડ્યું. આમ છતાં સૌને છેક સુધી આશા હતી કે છેવટે શિવસેના ભાજપ સાથે જ જોડાઈ જશે. પરંતુ ઉદ્ધવ ઠાકરે હવે થૂંકેલું ગળી શકે એવી સ્થિતિમાં જ નથી. કોંગ્રેસ-એનસીપી સાથે પણ એમણે સાઠગાંઠની નીતિ અપનાવવાની કોશિશ કરી, પરંતુ સમયસર મેળ ન પડ્યો અને રાજ્યપાલે આપેલી નિશ્ર્ચિત સમયમર્યાદા પહેલા તેઓ સરકાર રચવામાં નિષ્ફળ રહ્યા.

Image result for atlas

કટોકટીની માફક લાગુ પાડવામાં આવેલું રાષ્ટ્રપતિ શાસન ગઈકાલે દેશભરનો સૌથી ચર્ચિત મુદ્દો રહ્યું. ઘણી વખત પોલિટિકલ સ્વાર્થ સાધવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી આ ધારા 356 વિશે જરાક ઉંડાણપૂર્વક જાણવાનો સમય હવે પાકી ગયો છે.
મહારાષ્ટ્રના રાજ્યપાલ ભગતસિંહ કોશિયારીએ સાંજે 8.30 વાગ્યાની નિશ્ર્ચિત સમયમર્યાદા પહેલા દેશના વડા અને રાષ્ટ્રપતિ સાથે વાટાઘાટ કરીને રાજ્યમાં ધારા 356 લાગુ કરી. કોઈપણ રાજ્યની સરકાર અગર બંધારણીય તંત્રની જાળવણીમાં નિષ્ફળ નીવડે છે, તો એ રાજ્યમાં અમુક સમય સુધી સીધું કેન્દ્રનું શાસન લાગુ પાડવાની જોગવાઈ છે. જેની સમયમર્યાદા છ મહિનાની હોય છે. જેનો મતલબ એમ કે, આગામી છ મહિનાની અંદર મહારાષ્ટ્રમાં સરકાર રચાવી જરૂરી છે. રાષ્ટ્રપતિને જરૂર લાગે તો દર છ મહિને લોકસભાની મંજૂરી લઈને કુલ ત્રણ વર્ષ સુધી આ ધારા 356 લાગુ પાડીને રાખી શકે છે. આ દરમિયાન ઇલેક્શન કમિશન ફરી વખત ચૂંટણીની જાહેરાત પણ કરી શકે છે.

મહારાષ્ટ્રમાં ત્રીજી વખત રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ પાડવાની નોબત આવી છે. 17 ફેબ્રુઆરી, 1980થી 8 જૂન, 1980 સુધી (112 દિવસ માટે) મહારાષ્ટ્રમાં પહેલી વખત રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ પાડવામાં આવ્યું હતું. જ્યારે બીજી વખત 2014ની સાલમાં! 28 સપ્ટેમ્બર, 2014 થી 31 ઓક્ટોબર, 2014 સુધી પણ આવી જ પરિસ્થિતિનું નિર્માણ થયું, જે દરમિયાન દેશભરમાં ધરખમ પોલિટિકલ ફેરફારો થયા હતાં.


દેવેન્દ્ર ફડણવીસના રાજીનામા બાદની ઘટનાઓ મહારાષ્ટ્ર માટે ઘણી નાટકીય પૂરવાર થઈ છે. પોતાના જુસ્સા જોમ માટે જાણીતી ભાજપ પાર્ટીએ કોઈ જાતના પ્રયત્નો વગર મહારાષ્ટ્રમાં હાર સ્વીકારી લીધી એ આસાનીથી પચી જાય એવી ઘટના નહોતી. હરિયાણામાં દુષ્યંત ચૌટાલા સાથે પણ અગર સમાધાન થઈને ભાજપ સરકાર બનાવી શકતી હોય તો મહારાષ્ટ્રમાં આ શું બની ગયું? આ મુદ્દે અમિત શાહની ચુપ્પી પણ ભારે અકળાવનારી હતી. ભાજપે શિવસેનાને ‘ઓલ ધ બેસ્ટ’ કહીને કોંગ્રેસ-એનસીપી સાથે સરકાર રચવાની શુભેચ્છાઓ આપી, એ ખરેખર તો એમનો ઉદ્ધવ ઠાકરે પર વ્યંગાત્મક પ્રહાર હતો! ગઈકાલે નરેન્દ્ર મોદી મહારાષ્ટ્રમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદવા માટેની ચર્ચા બાદ તુરંત એરપોર્ટ જવા રવાના થયા, એ બાબત જ એમ સૂચવે છે કે આ બધું કદાચ પહેલેથી ગોઠવાયેલું હોવું જોઈએ. પોલિટિકલ ચાણક્ય અમિત શાહ અહીં પોતાની બાજી રમ્યા છે. શિવસેના અને કોંગ્રેસને પોતાનું સૌથી ખૌફનાક અનુમાન હકીકતમાં બદલાઈ જવાનો ભય છે. તેમને હવે એવું લાગે છે કે ભાજપ આગામી દિવસોમાં વિધાનસભા મેમ્બર્સને પોતાના પક્ષમાં સામેલ કરવાનું શરૂ કરી દેશે! જે અંગે ખુદ કોંગ્રેસ લીડર દિગ્વિજય સિંહ પોતાની ચિંતા વ્યક્ત કરી ચૂક્યા છે. જોકે, શિવસેના પોતાને નિશ્ર્ચિત થયેલો સમય ન મળવાના મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટના દ્વાર ખખડાવી રહી છે.
રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ પાડવા માટેના કેટલાક જરૂરી નિયમો છે, જેની ચકાસણી થયા બાદ જ ધારા 356નો અમલ શક્ય છે. ચૂંટણી પરિણામો આવી ગયા બાદ નિશ્ર્ચિત થયેલી સમયમર્યાદાની અંદર રાજ્યને પોતાના મુખ્યમંત્રી નથી મળી શકતાં ત્યારે રાજ્યપાલ દ્વારા રાષ્ટ્રપતિને આ અંગે ભલામણ કરવામાં આવે છે. સાંઠગાંઠની સરકારમાં કોઈ પક્ષ પોતાનો ટેકો પાછો ખેંચી લે એવી સ્થિતિમાં સરકાર પડી ભાંગવાને કારણે પણ રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ પડી શકે છે. આ સિવાય કુદરતી હોનારતો કે યુદ્ધ અથવા અવગણી ન શકાય એવી પરિસ્થિતિઓમાં ચૂંટણી ન યોજી શકવાને લીધે રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ પડે છે.

Image result for President's rule
રાષ્ટ્રપતિને યોગ્ય લાગે એ વખતે તેઓ ધારા 356 ઉઠાવીને ફરી એક વખત સ્થિતપ્રજ્ઞ રાજ્ય સરકારના હાથોમાં રાજ્યનો ભાર સોંપી શકે છે. 1990ના દાયકા સુધી આ કલમનો બેફામ ઉપયોગ થયાની વાત ભૂતકાળના પાનાં પર દર્જ છે. ઇચ્છા થાય ત્યારે રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ પાડી દેવામા ઇન્દિરા ગાંધીની સરકાર નહોતી ખચકાતી! કોંગ્રેસે ધારા 256નો જે દુરૂપયોગ કર્યો છે, એ લોકશાહી માટે ખતરાજનક પૂરવાર થયો છે. સત્તા ઉથલાવી દેવા અથવા પોતાનું ધાર્યુ કરાવવા માટે રાષ્ટ્રપતિ શાસનનો દુરૂપયોગ વારેઘડિયે થયો છે. છેવટે માર્ચ, 1994માં દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે ભારતના રાજ્યોમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ પાડવા માટેના કડક નિયમો જાહેર કર્યા. ત્યારબાદથી છાશવારે રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ પાડવાની ઘટનામાં ઘટાડો નોંધાયો છે.
હાલ તો ફક્ત છત્તીસગઢ અને તેલંગણા જ એવા રાજ્યો છે, જેમણે અત્યારસુધીમાં એક પણ વખત રાષ્ટ્રપતિ શાસન નથી જોયું! આપણું ગુજરાત અત્યાર સુધીમાં કુલ પાંચ વખત રાષ્ટ્રપતિ શાસન તળેથી પસાર થયું છે. 1966થી 1977ના સમયગાળા વચ્ચે ઇન્દિરા ગાંધીએ દેશભરમાં કુલ 39 વખત અલગ અલગ રાજ્યોમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ પાડ્યાની ઘટના ઇતિહાસના ચોપડે નોંધાયેલી છે. પોલિટિકલ નિષ્ણાંતોનો અભિપ્રાય પૂછીએ તો સમજાય કે ધારા 356નો ઉપયોગ કોઈ પક્ષ દ્વારા અગર અંગત સ્વાર્થ સાધવા માટે કરવામાં આવે તો એ દેશની લોકશાહી માટે ખતરાની ઘંટડી સમાન પૂરવાર થાય એમ છે. બાબાસાહેબ આંબેડકરે પણ રાષ્ટ્રપતિ શાસનને ‘ડેડ લેટર’ (જ્વલ્લે જ ઉપયોગમાં લેવાતો કાયદો) ગણાવ્યું છે. મહારાષ્ટ્રમાં જે પરિસ્થિતિઓ નિર્માણ પામી છે, એનો ઉકેલ જલ્દીથી આવે એ જરૂરી છે.
bhattparakh@yahoo.com

Advertisement