દલાઇ લામા મુદ્દે ચીન આટલો કકળાટ કેમ કરી રહ્યું છે?


Advertisement

ડ્રેગનનો ફૂંફાડો અને લામાની સાધુતા!

1960-70 ના ચીનમાં ચાલી રહેલા કલ્ચરલ રિવોલ્યુશન દરમિયાન તિબેટવાસીઓએ નર્કની યાતના ભોગવી. બાર લાખ જેટલા રહેવાસીઓ પાસે બળદની માફક કામ કરાવવામાં આવતું હતું. સહેજ પણ આનાકાની કરી તો સજારૂપે તિબેટિયનનાં સંતાનોને જમીનમાં જીવતાં દાટી દેવાતા, એમને ઢોર માર મારવામાં આવતો અથવા કાન-નાક કાપી નંખાતા અને છેલ્લે એમના મોઢા પર પેશાબ કરી એમને અપમાનિત કરવામાં આવતાં હતાં!

1949થી 1979 દરમિયાન ચીની ડ્રેગને તિબેટિયનો પર વરસાવેલો ત્રાસ
*    1,73,221 તિબેટિયનો ત્યાંની જેલમાં ચીની શાસકોની હિટલરશાહી સહન કર્યા બાદ અપમૃત્યુ પામ્યા.
*   1,56,758 તિબેટિયનોને જીવતાં રહેંસી નાંખવામાં આવ્યા.
*    4,32,705 તિબેટિયનો પોતાના પ્રદેશ માટે લડત આપતી વેળાએ શહીદ થયા.
*   3,42,970 તિબેટિયનો ભૂખ-તરસથી તરફડીને મરી ગયા.
*   92,731 તિબેટવાસીઓને ભરબજારમાં બધાની વચ્ચે ત્રાસ આપીને મારી નાંખવામાં આવ્યા.
*  9002 તિબેટિયનવાસીઓએ આત્મહત્યા કરી.

પાછલા છ દાયકાઓથી હું ભારતમાં વસવાટ ધરાવું છું, એ નાતે હું આ દેશનો પુત્ર કહેવાઉં. બિનસાંપ્રદાયિકતાની વાત આવે ત્યારે ભારતની તોલે બીજો કોઇ દેશ ન આવી શકે! હું જ્યારે તિબેટમાં હતો ત્યારે મારા વિચારો તદ્દન છીછરા હતાં. પરંતુ હું જ્યારે સ્વદેશ છોડીને ભારત આવ્યો ત્યારે તિબેટ અને સમગ્ર વિશ્ર્વ અંગેના મારા વિચારોમાં પરિવર્તન આવ્યું.
- દલાઇ લામા

ચીનની સરકારે આખી દુનિયાને ત્રાહિમામ પોકારવા મજબૂર કર્યા છે. ચાહે પાકિસ્તાનનો પ્રશ્ર્ન હોય કે અમેરિકાનો, મસૂદ અઝહરની વાત હોય કે પછી બોર્ડર પરના તનાવો! હિંદુ સંસ્કૃતિનો સૌથી પવિત્ર પર્વત હિમાલય અને ત્યાં પણ ચીનનો ડોળો છે! દરેક મુદ્દે ચીનની દખલગીરી છે. હમણાં જ એમણે પંદરમા દલાઇ લામાની પસંદગી બાબતે નવું ગતકડું કાઢ્યું છે. કહે છે કે, ભારતે 14મા દલાઇ લામાને ટેકો આપ્યો તેમજ એ લામા દ્વારા પસંદગી પામેલા પંદરમા દલાઇ લામાને તવજ્જુ આપી તો ભારત અને ચીનનાં દ્વિપક્ષી સંબંધો પર એની અસર પડશે. મોટાભાગનાં આંતરરાષ્ટ્રીય મુદ્દાઓમાં ઘરની ધોરાજી ચલાવનારૂ ચીન આ વખતે દલાઇ લામા મુદ્દે કેમ આટલો કકળાટ કરી રહ્યું છે એની પાછળ જવાબદાર કારણ તિબેટ છે. દાયકાઓથી તેઓ તિબેટમાં પોતાનું શાસન જમાવવા માટે મથી રહ્યા છે પરંતુ સફળ નથી થયા. 34.4 ટકા તિબેટિયનવાસીઓ ગરીબીરેખાની નીચે જીવી રહ્યા છે. છતાં ચીન વિશ્ર્વ સામે એવું જ દેખાડવા માંગે છે કે તિબેટમાં ચીની સરકાર આવ્યા પછી પ્રગતિ જોવા મળી છે. વાસ્તવિક સ્થિતિ કંઈક અલગ જ ચીજ બયાન કરી રહી છે.
1950ની સાલમાં ફક્ત 15 વર્ષની વયે, હાલનાં દલાઇ લામા (ચૌદમા)ને તિબેટનાં સર્વેસર્વા જાહેર કરવામાં આવ્યા. અત્યારસુધીમાં ચીનની દાનત બગડી ચૂકી હતી. 1950માં એમણે તિબેટિયન નેતાઓ પાસે ‘સેવન્ટીન પોઇન્ટ અગ્રીમેન્ટ’ પર હસ્તાક્ષર કરવા માટે જબરદસ્તી કરવાનું શરૂ કર્યુ. કરાર મુજબ, તિબેટની રાજધાની લ્હાસામાં ચીનનાં મિલિટરી અને સિવિલ હેડક્વાર્ટર બનાવવાની વાત કહેવામાં આવી હતી. અલબત્ત, આજની તારીખે પણ દલાઇ લામા અને તિબેટિયનવાસીઓએ એ કરારને માન્યતા નથી આપી, કારણ કે તેઓ માને છે કે ચીને તિબેટિયન સરકાર પર દબાણ ઉભું કરીને એમાં હસ્તાક્ષર લેવડાવ્યા હતાં! 1951થી ચીન તિબેટને પોતાના તાબા હેઠળ લેવાના પ્રયાસોમાં મચી પડ્યું હતું. તિબેટમાં ખૂનામરકી શરૂ થઈ ચૂકી હતી. હજારો-લાખો લોકો પોતાનો જીવ ગુમાવી રહ્યા હતાં. છેવટે, 1959ની સાલમાં 14મા દલાઇ લામા ચીની લોકોના ત્રાસથી કંટાળીને પોતાના નેતાઓની ટીમ સાથે ભારત આવી ગયા. એમની સાથે 80,000 તિબેટિયન નાગરિકો પણ જોડાયા. અહીંની તત્કાલીન સરકારે એમને આશરો આપ્યો. (આજની તારીખે દોઢ લાખથી પણ વધુ તિબેટિયન રેફ્યુજી ભારતમાં વસવાટ ધરાવે છે.


1960થી 1970 સુધીનો સમયગાળો તિબેટ માટે દુષ્કર પૂરવાર થયો. 6000 મઠ અને પૌરાણિક દેવસ્થાનોનો ચીને સફાયો કરી નાંખ્યો. જોકે, ચીની સરકાર હજુ પણ પોતાની ભૂલને ‘કલ્ચરલ રિવોલ્યુશન’ના નેજા હેઠળ છાવરવાની કોશિશ કરે છે! એ દસ વર્ષો દરમિયાન તિબેટનાં રહેવાસીઓએ નર્કથી પણ વધુ બદતર યાતનાઓ ભોગવી. ઇતિહાસમાં સૌથી ખૂની પ્રકરણ જો કોઇ લખાશે તો એ તિબેટનું હશે! આમ છતાં શાંતિદૂત તરીકેનું નોબેલ પ્રાઇઝ મેળવી ચૂકેલા દલાઇ લામાએ ચીન સાથે વાતચીત કરવાની તૈયારી બતાવી. એમણે કહ્યું કે ચર્ચાથી અગર આ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવી શકાતો હોય તો વેરભાવ રાખવાની શું જરૂર છે? પણ એમ કંઈ ઝટ માની જાય તો એ ચીન શેનું? 1994-95ની સાલમાં ચીને ફરી એક એવી હરકત કરી, જેના લીધે દલાઇ લામા અને ચીનની સરકાર વચ્ચે ખટરાગ પેસી ગયો.
એ ઘટનાની વાત કરતાં પહેલાં એની પૂર્વભૂમિકા બાંધવી આવશ્યક છે. તિબેટિયન બુદ્ધિઝમમાં દલાઇ લામા પછીની સૌથી પવિત્ર વ્યક્તિમાં ‘પંચેન લામા’નો સમાવેશ થાય છે. જેનો અર્થ એમ કે, જ્યારે કોઇ નવા દલાઇ લામાની પસંદગી કરવાનો વખત આવે ત્યારે એ માટેનો સૌથી પહેલો હક પંચેન લામાને આપવામાં આવે. અંતમાં, પંચેન લામા જેના પર પસંદગીનો કળશ ઢોળે એ વ્યક્તિ નવા દલાઇ લામા બને! એવી જ રીતે, વાઇસે વર્સા. પંચેન લામાની પસંદગી વૃદ્ધ થઈ ચૂકેલા દલાઇ લામા જ કરે! આ પરંપરા છેલ્લા 200 વર્ષોથી તિબેટિયનો અનુસરી રહ્યા છે. હવે બન્યું એવું કે, દલાઇ લામાએ છ વર્ષનાં તિબેટિયન બાળક ‘ગેધુન ચોક્યિ ન્યિમા’ની વરણી 11મા પંચેન લામા તરીકે કરી. ચીન અહીંયા પણ રમત રમી ગયું.
11મા પંચેન લામાની જાહેરાત થયાનાં ફક્ત ત્રણ દિવસ બાદ ચીનની સરકારે એ બાળકને ગાયબ કરી એના ઘેર બિલ્કુલ એટલી જ ઉંમરના બાળક ‘ગ્યેનકેઇન નોર્બુ’ને બેસાડી દીધો. વૈશ્ર્વિક સ્તર પર આ ખબર ફેલાતાંની સાથે જ યુનાઇટેડ નેશન્સ, દલાઇ લામા અને અલગ અલગ સરકારોએ ચીન પર ફિટકાર વરસાવ્યો. આમ છતાં ચીનની બુદ્ધિ ઠેકાણે ન આવી. 1995થી ગાયબ થઈ ચૂકેલો ઓરિજિનલ પંચેન લામા (એટલે કે છ વર્ષનું બાળક) આજસુધી કોઇના ધ્યાનમાં નથી આવ્યું. ચીનની સરકારે એની સાથે શું કર્યુ એ તો રામ જાણે! પણ તેઓ મીડિયાને એવું કહેતાં ફરે છે કે બાળક સુરક્ષિત છે અને પોતાની જિંદગી જીવી રહ્યું છે!


આવું હિચકારી પગલું ભરીને ચીને પોતાના ભવિષ્યના પ્લાન જાહેર કરી દીધા હતાં. એ સમયથી જ તેમણે વિચારી લીધું હતું કે અગર પંચેન લામા આપણા હાથની કઠપૂતળી હોય તો દલાઇ લામાને પણ બનાવી શકાશે. એમણે દૂરંદેશી વાપરીને નવા 11મા પંચેન લામા તરીકે પોતાનું બાળક બેસાડી દીધું, જેથી ભવિષ્યમાં અગર 15મા દલાઇ લામાની પસંદગીનો વખત આવે તો પોતાના પાસા પોબારા પડે! અને હાલ, એ વખત આવીને ઉભો રહી ગયો. 14મા દલાઇ લામાની ઉંમર 84 વર્ષની છે. ટૂંક સમયમાં નવા દલાઇ લામા પસંદ કરવાનો વખત આવશે ત્યારે ચીન પોતાની બાજી રમશે. બીજી બાજુ, દલાઇ લામા હવે એવી જાહેરાત કરી ચૂક્યા છે કે મારો પુનર્જન્મ કેવી રીતે થશે અને કોણ મારો વારસદાર બનશે એ પસંદ કરવાનો અધિકાર ફક્ત મારો છે. 200 વર્ષોથી ચાલી રહેલી આ પરંપરામાં દખલગીરી કરવાનો ચીનની સરકારને કોઇ અધિકાર નથી. હું 90 વર્ષની ઉંમરે એટલે કે છ વર્ષ પછી મારો નિર્ણય જાહેર કરીશ.
આજે તિબેટમાં અભિવ્યક્તિની આઝાદી નથી. મંજૂરી વગર મીડિયાનાં લોકોનો ત્યાં પ્રવેશ બંધ છે. તિબેટિયનો મરવાના વાંકે જીવી રહ્યા છે. ભારતમાં સ્થાયી થયેલા તિબેટિયનો રાહ જુએ છે કે ક્યારે પોતાનો દેશ ચીનની ચુંગાલમાંથી આઝાદ થાય અને તેઓ ફરી ત્યાં કદમ મૂકી શકે! ભારતે દલાઇ લામાને હંમેશા સાથ આપ્યો છે. તેઓ જ્યારે ભારત આવ્યા હતાં ત્યારે (1960માં) આપણી સરકારે કર્ણાટકનાં મૈસુરમાં તિબેટિયનવાસીઓ માટે 3000 એકરની જમીન ફાળવી હતી. એ પછી પણ હજારો એકર જમીન આટલા વર્ષો દરમિયાન ફાળવાઈ છે. તિબેટિયન બાળકો માટે ખાસ સ્કૂલ બનાવવામાં આવી, જેમાં મફત શિક્ષણ, હેલ્થ-કેર અને સ્કોલરશીપ મળી શકે. મેડિકલ અને સિવિલ એન્જીનિયરીંગ કોલેજોની અમુક સીટ્સ તિબેટિયન બાળકો માટે અનામત રાખવામાં આવે છે.
તિબેટની આટલી મદદ કરવા માટે ભારતને પુષ્કળ સરાહના પ્રાપ્ત થઈ છે. જેના કારણે ચીનને ભારે બળતરા થઈ રહી છે. આપણી સરકારે દલાઇ લામાને એમના ધર્મનો પ્રચાર-પ્રસાર કરવાની મંજૂરી આપીને એમને ઇન્ટરનેશનલ ગુરૂ બનાવી દીધા છે અ હકીકત ચીન સહન કરી શકતું. તેમને બીક છે કે, ક્યાંક ભારત અગર 15મા દલાઇ લામાની પસંદગી મુદ્દે વચ્ચે આવ્યું તો આખો ખેલ બગડી જશે. સાથોસાથ એ વાતનો પણ ડર છે કે 14મા દલાઇ લામાનાં નિર્ણયો પર ભારતે મંજૂરીની મહોર મારી દીધી તો ચીની સરકારે બેસાડેલા પંચેન લામાનાં નિર્ણયને કોઇ નહીં સ્વીકારે! તિબેટનું અર્થતંત્ર મુખ્યત્વે ખેતીવાડી પર નિર્ભર કરે છે. મોટા મોટા જંગલો અને ઘાસનાં મેદાનો ત્યાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં છે. તિબેટની ધરતીમાં ખનીજદ્રવ્ય પણ ઘણું છે. પરંતુ ચીનની કરતૂતને લીધે ત્યાં વાહનવ્યવહારનાં માધ્યમો જોઇએ એવા નથી. ચીનને આ બધું હાંસિલ કરી લેવું છે, કોઇપણ ભોગે! એટલે હવે છેલ્લી પારી પર બેસીને ભારતને આ મુદ્દે ધમકીઓ આપી રહ્યું છે. પરંતુ મોદી સરકાર એમ કંઈ એની પોકળ ધમકીઓથી ડરીને દલાઇ લામાનો ટેકો કરવાનું છોડી દે એવું નહીં થાય. ગુરૂઓને માન આપનારી આપણી આ સંસ્કૃતિની લાજ રાખવામાં તેઓ પાછા નહીં પડે.
bhattparakh @yahoo.com

Advertisement