ભારત - ચીન - પાકિસ્તાન : ડિપ્લોમેટીક દિવસો ફરી આવ્યા?


લશ્કરી મોરચે અચાનક જ સર્જાયેલા યુ-ટર્નનું કારણ શું?

છેલ્લા એક પખવાડીયામાં ભારત અને ચીનના સૈન્યોએ વિવાદાસ્પદ પેંગોંગ લેઈક વિસ્તારમાંથી પીછેહઠ કરી છે અને તેના દ્રશ્યો જોઈ શકાય છે, પણ ગઈકાલે જ અચાનક ભારત અને પાકિસ્તાનના ડીજીએમઓ વચ્ચે યુદ્ધ વિરામ જાળવવાની વધુ એક જોઈન્ટ સ્ટેટમેન્ટથી જાહેરાત થઈ, શું આ જોગાનુજોગ છે કે પછી કોઈ ડિપ્લોમેટીક દબાણ ?

લાંબા સમયથી ચીન સાથેનો તનાવ ચાલુ હતો, અને બોયકોટ ચાઈના દેશમાં એક રાષ્ટ્રીય મંત્ર બની ગયો હતો ત્યાં અચાનક જ સૈન્ય સમજુતી બાદ ચીનની કંપનીઓની મૂડી માટે દરવાજા ખુલ્લા મુકી દેવાયા, સરકારી ટેન્ડરોમાં ચાઈનીઝ સ્વીકાર્ય બની ગયું અને બંને દેશો વચ્ચેનો વેપાર ઓલટાઈમ હાઈ નોંધાયો છે, શું અર્થતંત્રએ ફરી સરસાઈ સ્થાપી છે ?

પાકિસ્તાન એ 2020માં 5133 વખત યુદ્ધવિરામનો ભંગ કર્યો અને ભારતનાં 46 સૈનિકો શહીદ થયા હતા. ત્યાં અચાનક જ કોઈ જાહેરાત વગર બંને દેશોના ડીજીએમઓ એ જાહેરાત કરી તે પાછળ ચીન અને ભારત વચ્ચેની દૂરી ઘટી તે એક કારણ હોવા ઉપરાંત પાકિસ્તાનનું વધતુ જતુ દેવાળીયાપણુ પણ જવાબદાર હોવાનું મનાય છે અને પાક સૈન્યને પણ સમજાયુ છે કે પહેલો સગો પાડોશી અને તેમાં ચીન કરતા ભારત વધુ સારો છે.

જો કે બંને દેશો ભરોસાને લાયક નથી અને તેથી જ સૈન્યના વડા જનરલ નરવાણે એ ગઈકાલે એક વકતવ્યમાં કહ્યું હતું કે અનસેટલ બોર્ડર કોઈના હીતમાં નથી પરંતુ ભારતીય સૈન્ય લાંબાગાળા માટે પણ તૈયાર છે, શું ભારતે સૈન્યને વધુ મજબૂત બનાવવા ડિપ્લોમેટીક દ્વાર ખોલી નાંખ્યા છે કે પછી અમેરિકામાં ટ્રમ્પની વિદાય અને બાઈડનનું આગમન ત્રણેય દેશો વચ્ચે નવા વ્યુહની જરૂરિયાત છે.

ભારતીય સરહદો અને પાકિસ્તાન તથા ચીન સાથેના સંબંધોમાં અચાનક જ નાટયાત્મક વળાંક જોવા મળ્યો છે. પહેલા ગલવાન અથડામણના પગલે ભારત અને ચીન વચ્ચેના સંબંધો જે અત્યંત તનાવભર્યા બની ગયા હતા તેમાં લગભગ 18 રાઉન્ડની વાતચીત બાદ બંને દેશોના સૈન્યની આંખ ન ટકરાઈ તેનાથી પણ વધુ દૂર ચાલ્યા ગયા છે તો બીજી તરફ ગઈકાલે જ પાકિસ્તાન અને ભારતના ડિરેકટર જનરલ ઓફ મીલીટ્રી ઓપરેશન (ડીજીએમઓ) વચ્ચે હોટલાઈન પર વાતચીત બાદ જે સંયુક્ત નિવેદન બહાર પાડવામાં આવ્યું છે તેમાં 2001માં તત્કાલીન વડાપ્રધાન અટલબિહારી વાજપેયી તથા પાકિસ્તાનના શાસક જનરલ પરવેઝ મુશર્રફ વચ્ચે જે સમજુતી થઈ હતી તેનો અમલ કરવા માટે અને હવે સરહદ પર યુદ્ધ વિરામનો ભંગ નહી થાય તે નિશ્ચિત કર્યુ છે.

જો કે યુદ્ધ વિરામની વાત આવે છે તો પાકિસ્તાન તરફથી 2020માં 5133 વખત કાશ્મીર સરહદ પર ગોળીબારથી લઈને તોપમારો થયા હતા. જે 2018માં 1629 વખત અને 2019માં 3300 વખત થયેલા યુદ્ધવિરામ ભંગ કરતા લગભગ ડબલની આજુબાજુ હતા અને 2021માં પણ અત્યાર સુધીમાં 46 વખત બંને દેશોના સૈન્ય વચ્ચે અથડામણ થઈ છે. પરંતુ ગઈકાલે જે સમજુતી થઈ તે કદાચ નાટયાત્મક લાગતી હોય તો પણ છેલ્લા ત્રણ માસથી ભારતના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર અજીત ડોભલ તથા પાકિસ્તાનમાં વડાપ્રધાન ઈમરાનખાનના લશ્કરી સલાહકાર મોઈદ યુસફ વચ્ચે છેલ્લા ત્રણ માસથી જે ઓફલાઈન વાતચીત ચાલતી હતી તેનું આ પરિણામ છે.

મોઈદ યુસુફ એ પાકિસ્તાની સૈન્યના વડાપ્રધાન કાર્યાલયમાં બેસાડાયેલા પ્રતિનિધિ છે અને પાકિસ્તાનમાં સૌ જાણે છે કે લશ્કરી નેતૃત્વ જયાં સુધી સહમત ન હોય ત્યાં સુધી ભારત સાથે કોઈપણ પ્રકારની સમજુતી શકય નથી અને આથી આ સમજુતી કે જે ડીપ્લોમેટીક નહી પણ મીલીટ્રી સ્તરની થઈ છે અને ચીન સાથે પણ આ જ રીતે બંને દેશોના કમાન્ડીંગ ઓફીસર સાથેની વાતચીત બાદ જે નિર્ણય લેવાયો તે દર્શાવે છે કે સૈન્ય સ્તરે મળેલા રાજકીય આદેશ બાદ જ આ પગલુ લેવાયુ છે.


આ સ્થિતિ વચ્ચે બે દિવસ પહેલા ભારતીય ભૂમિદળના વડા જનરલ એમ.એન.નરેમાને વિવેકાનંદ ઈન્સ્ટીટયુટ કે જે ભાજપની થીંકટેંક જેવી છે જયાં પ્રવચન આપતા કહ્યું હતું કે ભારત બે મોરચે નહી પરંતુ અઢી મોરચે લડાઈ આપી રહ્યો છે એટલે કે ચીન અને પાકિસ્તાનની સીમા ઉપરાંત આંતરિક રીતે પણ ભારતીય સૈન્યએ તેની કામગીરી બજાવવાની રહે છે અને એ પણ જણાવ્યું કે અનસેટલ બોર્ડર કોઈપણ દેશનાં હિતમાં નથી અને ભારત ને આ સમસ્યા ચીન અને પાકિસ્તાન બંને સાથે છે જયાં એક તરફ લાઈન ઓફ કંટ્રોલ પાકિસ્તાન સાથે (એલઓસી) અને બીજી તરફ લાઈન ઓફ એકચ્યુઅલ કંટ્રોલ (એલએસી) ચીન સાથે છે અને લાંબાગાળાની શાંતિ માટે તેનો ઉકેલ જરૂરી છે.


જો ચીન સાથેનો વિવાદ લઈએ તો છેલ્લા એક માસથી બંને દેશોના સૈન્યને ફલેગ ઓફીસર કમાન્ડ ઈન ચીફ એટલે કે સરહદ પરના ઈનચાર્જ લશ્કરી અધિકારી વચ્ચે જે વાટાઘાટો થઈ તે પછી લદાખના પેંગોંગ લેઈક નો જે વિસ્તાર કે જયાં સતત બંને દેશો વચ્ચે અથડામણ થતી હતી ત્યાંથી પીછેહઠ કરવા અને અગાઉ જે એલએસી બંને દેશો વચ્ચે હતી ત્યાં સુધી પરત જવા સંમતિ મેળવી લીધી છે. જો કે ચીન કદી ભરોસાનું સાથી રહ્યું નથી અને છેલ્લા સમાચાર એ છે કે લદાખથી ખસેડેલી સેના ચીને પુર્વિય વિસ્તારમાં ગોઠવવાનું શરુ કરી દીધું છે જયાં પણ સરહદનો વિવાદ છે.પરંતુ અચાનક જ જે રીતે સૈન્ય તનાવમાં ઘટાડો આવ્યો અને ખાસ કરીને પાકિસ્તાને પણ ગોળીબાર બંધ કરવા અને યુદ્ધ વિરામને જાળવવા સંમતિ આપી તે કદાચ ઓન પેપર ઓકે હોય તો પણ આવી સંમતિ તે છેક 1947 થી આપતું આવ્યું છે

અને તેથી તે તેના વચનમાં કેટલું ટકી શકશે તે પ્રશ્ન છે. આ વચ્ચે પણ બેક ટુ બેક જે ઘટના બની છે તેના કારણે ભારત, ચીન અને પાકિસ્તાન એક જ લાઈનમાં આવવા મથતા હોય તેવા સંકેત છે અને મોદી સરકારની લાંબાગાળાની ડિપ્લોમસી પણ કદાચ સફળ થઈ રહી છે. સરકારમાં એસ.જયશંકર કે જેઓ વિદેશનીતિના નિષ્ણાંત છે તે એ વિદેશમંત્રીનું પદ સંભાળ્યા બાદ હવે દેશને ફુલટાઈમ આ કામગીરી કરનાર મંત્રી મળ્યા છે અને બીજી તરફ ભારતીય સૈન્યના ચીફ ઓફ સ્ટાફ તરીકેનો એક નવો હોદો ઉભો કર્યો અને તે આ સૈન્યના પુર્વ વડા જનરલ બીપીન રાવતને જવાબદારી અપાઈ આમ ડિપ્લોમેટીક અને મીલીટ્રી બંને સ્તરે જે ફેરફાર થયા તેનું આ પરિણામ હોઈ શકે છે.


પરંતુ ચીનની વાત લઈએ તો ફકત સૈન્ય પાછુ આવ્યુ નથી સાથોસાથ ચીનની આર્થિક પહોંચ ફરી ભારતમાં વધવા લાગી છે. એક તબકકો એવો હતો કે દેશમાં ચીનનો બોયકોટ કરવા અને ચાઈનીઝ ઉત્પાદનો નહી ખરીદવા ખુદ શાસન પક્ષ તરફથી લોકોને સ્લોગન અપાયા હતા અને ચીની કંપનીઓની મુડી પણ ભારતીય કંપનીઓમાં રોકાયેલી છે તેની સમીક્ષા થઈ ઉપરાંત જેને ડીજીટલ સ્ટ્રાઈક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તેમાં ચાઈનીઝ એપ પર પણ પ્રતિબંધ આવી ગયો અને બંને દેશો વચ્ચે વિમાની સેવાને પણ બ્રેક લાગી ગઈ હતી. આ તમામ વચ્ચે હવે યુ-ટર્ન જેવી સ્થિતિ બની છે. ગઈકાલે સરકારે હવે ભારતમાં કોઈપણ મહત્વના ટેન્ડરમાં ચાઈનીઝ કંપનીઓને 25% મુડી સુધી ભાગ લેવાની છૂટ આપી છે. હાલમાં પ્રસિદ્ધ થયેલા અહેવાલ મુજબ ભારત અને ચીન વચ્ચેનો વ્યાપાર ફરી સર્વોચ્ચ સપાટીએ પહોંચી ગયો છે. આમ ચીન સામેના જે આર્થિક પગલા હતા તે પાછા ખેંચાવા લાગ્યા છે.


રાજદ્વારી નિષ્ણાંતો આ પરિસ્થિતિને સમજવા પ્રયત્ન કરે છે અને કદાચ અમેરિકામાં ટ્રમ્પ શાસનની અને જો બાઈડનનું આગમનથી ચીન અને પાકિસ્તાનને અને થોડા અંશે ભારતને પણ તેની વિદેશ અને લશ્કરી નીતિમાં ફેરફાર કરવો પડયો હોય તેવા સંકેત છે. ટ્રમ્પ હંમેશા અકળ રહ્યા હતા તેઓ પાંચ મીનીટ પછી શું વલણ લેશે તે ખુદ અમેરિકા પણ નિશ્ચિત કરી શકતું ન હતું. પરંતુ બાઈડનના આગમન પછી ફરી આ દેશની જુની નીતિ અમલમાં આવી જશે તેવા સંકેત છે અને તેથી ચીન માટે પણ તેની આર્થિક શક્તિ વધારવા લશ્કરી મોરચે શાંતિ હોય તે સમજાયું હશે. આમ પણ ચીન ભારત કરતા લશ્કરી દ્રષ્ટીએ સરસાઈ ધરાવે છે

તેનો ઈન્કાર થઈ શકે નહી તો બીજી તરફ પાકિસ્તાન માટે તો ચોકકસપણે તેની સતત કથડતી આર્થિક હાલત જ તેને હવે કમસેકમ યુદ્ધવિરામની લેખીત સમજુતી કરવા મજબૂર કર્યા હોય તેવા સંકેત છે. પાકિસ્તાન વિશ્વભરમાં કટોરો લઈને આંટા મારે છે જે કાંઈ મળે તે તેના માટે દિવસ કાઢવા જેવું છે. અને કોરોના જેવા સંકટમાં પણ વેકસીનના એક ડોઝ માટે પાકિસ્તાન કોઈ દાન આપે તેની રાહ જુએ છે. ઉપરાંત ચીનને પણ સમજાઈ ગયું છે કે પાકિસ્તાનનો વ્યુહાત્મક ઉપયોગ કરવા જતા તે ભારત સાથેના આર્થિક સંબંધોને બગાડશે. પાકિસ્તાન તો દેવાળીયુ બન્યુ છે પણ ચીનના અર્થતંત્ર માટે ભારત વધુ મહત્વનું છે અને તેથી જ આ વાતાવરણ સર્જાયુ છે.

 

Advertisement