સીંગલ યુઝડ પ્લાસ્ટીક: શું પ્રતિબંધથી જ છુટકારો મળશે?


દેશના અડધા રાજયોમાં આ પ્રકારનો પ્રતિબંધ છે પરંતુ અમલ નથી

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તેમના વધુ એક મહત્વાકાંક્ષી આયોજનમાં હવે સીંગલ યુઝડ પ્લાસ્ટીક પર પૂર્ણ પ્રતિબંધ મુકવાની જાહેરાત કરી છે પરંતુ આ માટે પુર્વ તૈયારી કેટલી તે પ્રશ્ર્ન છે. હજુ સુધી સીંગલ યુઝડ પ્લાસ્ટીકની કાનુની વ્યાખ્યા પણ નિશ્ર્ચિત થઈ નથી.

પણ પ્રશ્ર્ન છે વિકલ્પ શું? કાગળ માટે કરોડો વૃક્ષો કાપવા પડે, કાચ બનાવવામાં કાર્બનની સમસ્યા સર્જાઈ, તો પેકીંગ અને પોર્ટીબીલીટીની પણ સમસ્યા છે જ અને સૌથી મોટી ચિંતા દેશના 50 હજાર લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો આ પ્રકારનું પ્લાસ્ટીક ઉત્પાદન કરે છે તેના જંગી મુડીરોકાણ અને 34 લાખ લોકોની રોજગારીનો પણ પ્રશ્ર્ન છે.

જન, જમીન, જળ તથા જનાવર આ તમામ માટે સીંગલ યુઝડ પ્લાસ્ટીક જોખમી છે. સરેરાશ ભારતીયો તેના જીવનકાળમાં 52000 માઈક્રોન પ્લાસ્ટીક પાર્ટીકલ્સ કોઈને કોઈ રીતે શરીરમાં ઠાલવે છે જેનાથી કેન્સર સહીતના રોગ થાય છે. પર્યાવરણને થતું નુકશાન તો અગણીત છે તેથી તે જવું જોઈએ તેમાં બે મત નથી.

દેશમાં દર મીનીટે 10 લાખ પ્લાસ્ટીક બેગનો હાથ બદલો થાય છે. 15 લાખ ટન પ્લાસ્ટીક બોટલનો વેસ્ટ નિકાલની સમસ્યા છે. આ પ્રકારના પ્લાસ્ટીકને જમીનમાં ગળતા 1 હજાર વર્ષ લાગે છે અને તે જમીન, પાણી અને પશુઓના માટે પણ જોખમી છે.

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની ગુજરાતની મુલાકાતમાં એક એજન્ડા હતો. સિંગલ યુઝડ પ્લાસ્ટીક પર પ્રતિબંધ અને આ માટે તા.2 ઓકટોબરથી દેશભરમાં એક અભિયાન તરીકે શરૂ કરવામાં આવી રહ્યું છે.
વાસ્તવમાં છેક 2011 માં સરકારે પ્લાસ્ટીક વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ પોલીસી જારી કરી તો તેમાં સિંગલ યુઝડ-પ્લાસ્ટીકના ઉપયોગને નિરૂત્સાહ કરવા માટેની નીતિ ઘડવા માટે તથા ખાસ કરીને લોકલ સ્તરે તેના નિકાલ માટે પણ નીતિ ઘડવા જણાવાયું પણ તેનાથી ભાગ્યે જ કોઈ વાત આગળ વધી છે. વાસ્તવમાં પ્લાસ્ટીકનાં પોલ્યુશન જે આરોગ્ય-કૃષિ અને પાણીના મુક્ત વહેણમાં વિઘ્નરૂપ છે. છેલ્લા ત્રણ દશકામાં આપણી આસપાસની લગભગ દરેક ચીજ પ્લાસ્ટીકની બની ગઈ છે અને પ્લાસ્ટીક એ દરિયાઈ સૃષ્ટિ માટે અને પર્યાવરણ માટે પણ એક જોખમ બની ગયા છે. સિંગલ યુઝડ પ્લાસ્ટીકનું સૌથી વધુ દુષણ એ છે કે તેને જમીન સાથે ભળતા સેંકડો વર્ષો લાગે છે જે પર્યાવરણની સ્વચ્છતા માટે ઝડપથી અને કોઈપણ નુકશાન વગર નાશ પામે તે જરૂરી છે. આપણી આસપાસ પ્લાસ્ટીકની જે દુનિયા બની ગઈ છે તેને ખત્મ કરવી લગભગ અશકય છે. તો આપણામાં દરેક કોઈને કોઈ રીતે હજારો માઈક્રોગ્રામ પ્લાસ્ટીક આપણા ભોજન કે શ્ર્વાસ મારફત શરીરમાં જાય છે અને એક અભ્યાસમાં જણાવ્યુ છે કે એક પુખ્ત વયની વ્યકિત તેના જીવન કાળમાં 52000 માઈક્રો પ્લાસ્ટીક આર્ટીકલ્સ (કણો) શ્ર્વાસમાં લે છે જે શરીરમાં કેન્સર સહીતનાં રોગોને આમંત્રણ આપે છે.

Image result for single use plastic
2016 માં સરકારે વધુ મજબુત પ્લાસ્ટિક વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ અમલમાં મુકયા જેમાં 50 માઈક્રોનથી નીચેના માઈક્રોન પ્લાસ્ટીક પર પ્રતિબંધ જોગવાઈ હતી તો 2018 માં પર્યાવરણ મંત્રાલયે એક વધુ નોટીફીકેશન બહાર પાડયુ જે પ્લાસ્ટીક વેસ્ટ મેનેજમેન્ટના નિયમોમાં ફેરફાર કરતુ હતું અને રેડી-ટુ-ઈટ ફૂડ જેવા ચીપ્સ-બીસ્કીટ જેવા ખાદ્ય પદાર્થનાં પેકીંગ માટે ઉપયોગ થાય છે તેને મલ્ટી લેયર્સ પ્લાસ્ટીક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને તે રીસાયકલ થઈ શકતું નથી. તેના કોઈ ભાગમાંથી બાય પ્રોડકટ પણ મળતી નથી અને તેનો કોઈ વૈકલ્પીક ઉપયોગ પણ નથી તથા આપણી પર્યાવરણ સીસ્ટમ જેને વ્યાપક રીતે ઈકોસીસ્ટમ કહેવાય છે તેની સામે સૌથી મોટો ખતરો છે.તેને તબકકાવાર ઉપયોગમાંથી દુર કરવા માટેની યોજના હતી. વાસ્તવમાં સીંગલ યુઝડ પ્લાસ્ટીક સામેનો જંગ અત્યંત વિકટ છે દેશમાં દર મીનીટે 10 લાખ પ્લાસ્ટીક બેગનો ઉપયોગ થાય છે.જે હાથ બદલા પછી જયારે બિન ઉપયોગી થાય છે તે સમયે તેને જમીનમાં ગળતા 1000 વર્ષ લાગે છે.
આપણે ત્યાં હવે પાણીની બોટલના ઉપયોગનો ક્રેઝ છે દર વર્ષે 15 લાખ ટન પ્લાસ્ટીક બોટલનો ઉપયોગ થાય છો. આ બોટલ ઉત્પાદીત કરવા માટે 470 લાખ ગેલન ઈંધણ જરૂરી છે.આ વર્ષે જ તા.26 ઓગસ્ટની મન-કી-બાતમાં પ્લાસ્ટીકના પ્રદુષણ સામે રાષ્ટ્રવ્યાપી જંગ છેડવા આહવાન કર્યું હતું અને હવે તા.2 ઓકટોબરથી આ ઝુંબેશ શરૂ થશે.રેલ્વે-એર ઈન્ડીયા અને અનેક સરકારી વિભાગોએ તો તા.2 થી તેમના કામકાજમાં મુસાફરો કે મુલાકાતી માટે પાણીની બોટલ કે તેવા પ્લાસ્ટીકનો ઉપયોગ નહિં કરવાની જાહેરાત કરી છે. દિલ્હી એરપોર્ટ પર આ પેકેજ ફૂડ-જયુસ-કોલ્ડડ્રીન્કસ બોટલ વિ.માં આ પ્રકારની સિંગલ યુઝડ પ્લાસ્ટીક પર પ્રતિબંધ મુકવામાં આવતા આપણા ઘરમાં આવતા શેમ્પુ-હેરઓઈળ વિવિધ જેલ વિ.ના પાઉચ પણ અદ્રશ્ય થઈ જશે.પણ સીંગલ યુઝડ પ્લાસ્ટીકનો વિક્લ્પ શું? સૌ પ્રથમ કાગળનો ખ્યાલ આવે તો લાખો ટન વધુ કાગળ મેળવવા માટે કરોડો વૃક્ષો કાપવા પડે જો કાચની વાત આવે તો તેના ઉત્પાદનથી કાર્બનનો પ્રશ્ર્ન ઉભો થાય અને કાચના ઉત્પાદનમાં જંગી વિજળી જરૂર પડે. ઉપરાંત આ રીસાયકલીંગ સલામતી, વજન, પોર્ટીબીલીટી વજન તમામ જો જોવામાં આવે તો પ્લાસ્ટીકનો ભાગ્યે જ કોઈ વિકલ્પ છે. સિંગલ યુઝડ પ્લાસ્ટીક પર દેશનાં 18 રાજયોમાં પ્રતિબંધ છે. પણ તેનો ભાગ્યે જ કોઈ ફર્ક પડયો છે તથા આ વૈકલ્પિક ઉત્પાદન ભણી જવા માટે અંદાજે રૂા. 1.50 લાખ કરોડના નવા મૂડી રોકાણની જરૂર પડશે તો સૌથી મોટો પ્રશ્ર્ન હાલની પ્લાસ્ટીક ઈન્ડસ્ટ્રીઝનો છે. દેશમાં હાલ આ પ્રકારનાં પ્લાસ્ટીક ઉત્પાદન કરતા 50.000 એકમો છે જેમાં મોટાભાગનાં લઘુ અને મધ્યમ કદના ઉદ્યોગો છે એટલુ જ નહિં આ પ્રકારનાં પ્લાસ્ટીક પર પ્રતિબંધથી મલ્ટી નેશનલ કંપનીઓ ઓટો ઉદ્યોગ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રકચર પર અસર પડશે. હજુ સરકારે સિંગલ પ્લાસ્ટીકની નિશ્ર્ચિત વ્યાખ્યા કરી નથી પરંતુ 50 માઈક્રોનથી ઓછા પ્લાસ્ટીક જેમાં 20% થી ઓછુ રીસાયકલીંગ મટીરીયલ હોય તેને આ કેટેગરીમાં મુકવામાં આવે છે અને આ સમગ્ર ઉદ્યોગ 3.4 લાખ લોકોને સીધી અને આડકતરી રોજગારી આપે છે. પેકીંગ મટીરીયલ્સ તરીકે જે પ્લાસ્ટીકનો ઉપયોગ થાય છે તેમાં 43% સિંગલ યુઝડ પ્લાસ્ટીક અને તેનો વિકલ્પ પ્રોડકટસનો ખર્ચ વધારી શકે છે.
જો પ્લાસ્ટીક વેસ્ટ (કચરા)ના નિકાલની છે ભારતમાં કુલ પ્લાસ્ટીકનાં 60 રીસાયકલ થાય છે. તે પણ વધુ ખરાબ ગુણવતાના પ્લાસ્ટીકનું ઉત્પાદન કરે છે જેનો નિકાલ વધુ એક સમસ્યા છે. હવે ફરી એક પડકાર છે.
ભૂતકાળમાં પ્લાસ્ટીકની બોટલોના નિકાલ માટે પણ રીવર્સ વેન્ડીંગ મશીન જેવા પ્રયોગો થયા અને તે ઠેકઠેકાણે મુકવા તથા તેના આધારે પ્લાસ્ટીકની બોટલો આ પ્રકારના મશીનમાં નાંખનારને રોકડ કે કોઈ પ્રકારે વળતર મળે તેવી જાહેરાત થઈ હતી પણ આ યોજનાનો ફીયાસ્કા થયો. પ્લાસ્ટીક પર પ્રતિબંધ સામે મહાનગરપાલીકા કક્ષાએ પણ ઝુંબેશ ચાલે છે પણ તે પ્લાસ્ટીક કરતા ભ્રષ્ટાચાર માટે વધુ હોય છે. આવા જ પ્રકારના જો ઉપાયો થશે તો સીંગલ યુઝડ પ્લાસ્ટીક એ આપણી કાયમી સમસ્યા બની રહેશે.

\
Advertisement