વ્યાવસાયિક અભ્યાસક્રમો : ભારતનું સતત વિસ્તરતું ક્ષેત્ર


Advertisement

વ્યાવસાયિક અભ્યાસક્રમ કે જેને આપણે અંગ્રેજીમાં ‘વોકેશનલ કોર્ષ’ કહીએ છીએ તેનો ધીરે-ધીરે સમયની સાથે વિકાસ થતો આવ્યો છે અને હજુ પણ અવિરતપણે ચાલુ જ છે. એવાં પ્રકારનું ભણતર કે જે વ્યક્તિને આર્થિક સ્વતંત્રતા પૂરી પાડે છે ઉપરાંત તેને કેટલાંક મહત્વનાં વ્યવસાય જેવાં કે એન્જીનીયરીંગ, હિસાબનીસ, નર્સીંગ, મેડિસીન, આર્કિટેક્ચર જેવાં કામોમાં મદદનીશ તરીકેની તાલીમ આપે છે. આ ઉપરાંત, કમ્પ્યુટર ટેક્નોલોજી, ઓફિસ મેનેજમેન્ટ, હેલ્થ કેરનો સમાવેશ પણ વ્યાવસાયિક અભ્યાસક્રમમાં થાય છે. કેટલાંક મહત્વનાં વ્યાવસાયિક અભ્યાસક્રમોની યાદી કંઈક આ મુજબ છે:- (1) બાંધકામ માટેનાં નકશા (2) સિલાઈકામ/સિવણકામ-ડ્રેસમેકિંગ (3) કમ્પ્યુટર ઓપરેટર અને પ્રોગ્રામ આસિસ્ટન્ટ (4) ઈલેક્ટ્રીકલ ટેક્નીશિયન (5) ઈલેક્ટ્રોનિક્સ (રેડિયો/ટીવી/ટેપ રેકોર્ડર) રિપેર (6) ફળ/શાકભાજી રક્ષણ (7) માથાનાં વાળ તથા ત્વચાનું જતન (8) લાઈબ્રેરી આસિસ્ટન્ટ (9) પ્લમ્બિંગ (10) રેફ્રિજરેટર અને એસીની જાળવણી (11) સ્ટેનોગ્રાફી (12) ટાઈપરાઈટીંગ વગેરે.. દરેક મોટી મોટી કંપનીઓને આ પ્રકારનાં કારીગરોની આવશ્યકતા ઉભી થતી જ હોય છે જે તેમનાં ગ્રાહકોનાં ઘરે જઈને દરેક પ્રકારનાં યંત્રો/ઉપકરણોની ખામી દૂર કરવાનું કામ કરી શકે. નાના ગામડાંઓમાં સામાન્યત: આપણને એક પરિવારમાં છ થી સાત સભ્યો જોવાં મળતાં હોય છે.

આથી ઘરનાં દરેક પુરુષ પર ઘરની આર્થિક જવાબદારી હોતી હોય છે જેને નિવારવા માટે સ્ત્રીઓ સિવણકામ, ગૃહઉદ્યોગ શરૂ કરી શકે છે અને પુરુષો આ પ્રકારનાં ફિલ્ડ વર્કનું ભણતર મેળવીને ઘણું સારૂ કમાઈ શકે છે. 1959માં સ્થપાયેલ ‘લિજ્જત પાપડ’ સ્ત્રી-ગૃહઉદ્યોગનું જ પરિણામ છે, જેમાં હાલમાં 43,000 કર્મચારીઓ વેતન મેળવી રહ્યાં છે. ભારતભરમાં તેની 81 શાખાઓ અને 27 વિભાગો આવેલાં છે. નાના પાયે શરૂ કરાયેલાં ઘણાં-બધાં ઉદ્યોગો રોજગારી અપાવવા માટે મહત્વનાં પૂરવાર થઈ રહ્યાં છે. આ જ કારણોસર ભારત-સરકારનું ધ્યાન પણ આ પ્રકારનાં ઉદ્યોગો અને વ્યાવસાયિક અભ્યાસક્રમ પર કેન્દ્રિત થયું છે. જેનાં પરિણામસ્વરૂપે નવેમ્બર, 2014માં જ્યારે નવી સરકાર રચાઈ ત્યારે મિનિસ્ટરી ઓફ સ્કીલ ડેવલપમેન્ટ અને એન્ટરપ્રીનરશીપ (કૌશલ્ય વિકાસ અને ઔદ્યોગિક સાહસ ખાતું)નો ઉમેરો થયો. જેની સતતતા જાળવી રાખવાં તથા તેને મજબૂત અને એકતાલ કરવા માટે દેશભરમાં વિભિન્ન પ્રવૃત્તિઓ શરૂ કરાઈ. 15 જુલાઈ, 2015નાં રોજ ભારત સરકારે સૌપ્રથમ વખત નેશનલ સ્કીલ ડેવલપમેન્ટ મિશન (કૌશલ્ય ભારત વિકાસ અભિયાન-ગજઉખ) શરૂ કર્યુ. વડોદરામાં પણ આવાં પ્રકારનાં અભ્યાસક્રમો શીખવાડનાર સંસ્થા ‘ઈન્ડસ્ટ્રીયલ ટ્રેઈનીંગ ઈન્સ્ટીટ્યુટ-ઈંઝઈં’ ગોરવા ખાતે કાર્યરત છે. ગુજરાતમાં વ્યાવસાયિક અભ્યાસક્રમોનું શિક્ષણ આપનાર અન્ય સંસ્થાઓની યાદી નીચે મુજબ છે:- 1. આણંદ ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ બિઝનેસ સ્ટડી-આણંદ 2. ઓરીયન ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ મેનેજમેન્ટ એન્ડ ટેકનોલોજી-વડોદરા 3. શ્રમિક વિદ્યાપીઠ કાનજીભાઈ દેસાઈ સમાજ શિક્ષણ ભવન ટ્રસ્ટ-સુરત 4. જનશિક્ષણ સંસ્થાન-ભરૂચ 5. કસ્તુરબા અધ્યાપન મંદિર-સુરત ગ્રામીણ વિકાસ માટે વ્યાવસાયિક અભ્યાસક્રમો મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. જો પ્રત્યેક વ્યક્તિ શહેરમાં જઈને નોકરી કરવાની ઈચ્છા ધરાવતી થઈ જાય તો ગામ્ય-વિકાસનું શું? ભારતમાં મહત્તમ સંખ્યામાં ગામડાંઓ વસેલાં છે. દેશનું હ્રદય ગામમાં વસે છે. આથી ગામડાંઓનો વિકાસ થાય છે કે નહિ તે જોવું એ આપણી નૈતિક ફરજ છે. વળી, વ્યાવસાયિક અભ્યાસક્રમોનાં ઘણાં-બધાં ફાયદાઓ પણ રહેલાં છે જે વ્યક્તિગત રીતે તથા ગ્રામીણ વિકાસ માટે ધ્યાનમાં લેવા જેવા છે. વ્યાવસાયિક અભ્યાસક્રમ પરંપરાગત જ્ઞાન તેમજ વ્યાવસાયિક અભિગમ/કળા એમ બંને પ્રકારનાં લાભ ધરાવે છે. તે એક ચોક્કસ પ્રકારની નોકરી કે ધંધાની જરૂરિયાત માટેની વાસ્તવિક સમજ પૂરી પાડે છે. અત્યારનાં ચલણ પ્રમાણે, ગ્લોબલ જોબ માર્કેટ કોઈ એક ક્ષેત્રમાં નિપુણ થયેલાં વ્યક્તિને વધારે મહત્વ આપે છે. સ્વ-રોજગાર માટેનાં પુષ્કળ સંખ્યામાં અભ્યાસક્રમો ઉપલબ્ધ હોવાને લીધે વ્યક્તિમાં સ્વ-રોજગાર મેળવવા માટેની આવડતમાં ઉત્તરોત્તર પ્રગતિ થાય છે. આ પ્રકારનાં અભ્યાસક્રમ, કૌશલ્ય ધરાવનાર વ્યક્તિ તથા કૌશલ્ય ધરાવનાર વ્યક્તિની ખપત વચ્ચે એક પુલ જેવું કામ કરે છે.

આમ, વ્યાવસાયિક અભ્યાસક્રમો ગામ-શહેર-દેશ-સમાજને જોડવાનું કાર્ય કરે છે. તેની મહત્તા દરેક શહેરોમાં એકસમાન છે. યોગ્ય અભ્યાસક્રમ પસંદ કરીને ભણતર લેવાથી કાયમી રોજગારીનો વિકલ્પ મળી શકે છે તથા બેરોજગારીનો સમસ્યા દૂર થઈ શકે છે.‘કઠોર પરિશ્રમનો કોઇ વિકલ્પ નથી’ જેવાં વાક્યો રોજબરોજની જિંદગીમાં ઘણી વાર આપણે સાંભળ્યાં છે. પરંતું લીધેલો સંકલ્પ જ્યારે પૂરો ન થઇ શકે તેમ હોય ત્યારે અન્ય વિકલ્પો તરફ નજર દોડાવવી અનિવાર્ય બની જાય છે. ઘણી વખત બનતું હોય છે કે જીવનની નબળી તથા દુ:ખદ ક્ષણોમાં જ જીવનને ધરમૂળથી બદલી શકવાનાં વિચારો આવ્યાં છે. આવાં જ અદભુત વિચારોમાંથી ’ફેસબુક’નો ઉદભવ થયો છે, એક નવાં ’માર્ક ઝુકરબર્ગ’ નો જન્મ થયો છે! સફળતા એ નથી કે જે તમને માત્ર આકરી મહેનત અને ધોમધખતા તડકામાં પરસેવો પાડીને મળે! સફળતા તો એ છે કે જ્યારે તમે તમારી મુશ્કેલ ક્ષણોમાં પણ કશુંક સર્જનાત્મક વિચારી શકો અને એ વિચારોને અમલમાં મૂકી દુનિયા સામે પોતાની કાબેલિયતનું અનેરું ઉદાહરણ પૂરું પાડી શકો! અમુક નિષ્ફળતાઓ જ બાદમાં તેની સફળતા અને ઉજ્જવળ કારર્કિદીનો પાયો બનતી હોય છે! નિષ્ફળતાનાં સમયે માણસ તદ્દન હતાશ થઇ જાય છે, નિરૂત્સાહી બની જાય છે, આગળ પ્રયત્નો કરવાનું માંડી વાળે છે. તેને એવું લાગ્યા કરે છે કે આ જ એક જીવનનું સત્ય છે, આનાથી આગળ કશું છે જ નહી! કશું જ બચ્યું જ નથી! આવી પરિસ્થિતિ બધાનાં જીવનમાં ક્યારેક ને ક્યારેક તો ઉદભવતી જ હોય છે. ઉદભવવી જોઇએ પણ!! હું જાણું છુ કે આ વાત લખવી જેટલી સરળ છે, અનુભવવી તેટલી જ કઠિન.. ! પૂજ્ય ગુરુદેવ શ્રી રાકેશજીએ પોતાનાં એક સત્સંગમાં જણાવ્યું હતું કે, તમને તમારા કાર્યસ્થળ પર પહોંચવાની અત્યંત જલ્દી હોય, અને એ સમયે તમારી નજર સમક્ષ બસ ચૂકાઈ જાય તો નિરાશ થવાને બદલે પહેલી બસની પાછળ-પાછળ આવનારી બીજી બસ પકડવાની તક ઝડપી લેવામાં જ સમજદારી છે! bhattparakh@yahoo.com

Advertisement